وضعیت اخلاق و جامعه امروز ایران

اخلاق اجتماعی از مهم ترین موضوعاتی است که ارتباط آدمیان را با خود، با جامعه و تاریخ مطرح می سازد؛ زیرا جامعه می تواند یک تمدن را بسازد نه یک فرد، و اجتماع انسانی پیوسته تاریخ را ساخته و به جلو برده است. از این روی، نظارت مردم بر یکدیگر از موضوعاتی است که می تواند پیوسته بیماریهای روحی، فکری و اعتقادات نادرست را از پیشانی جامعه بزداید. پیش از هر سخنی برای ریشه یابی اندیشه های علوی پیرامون اخلاق اجتماعی، ناگزیریم بسترهایی را که اندیشه های آن حضرت در آنها جریان یافته است، بازشناسی کنیم. هر کس بر وفق نیت خویش عمل میکند.

در هر جامعه ای کم و بیش افرادی یافت می شوند که به علل گوناگونی توان تأمین زندگی خویش را ندارند ، همچنین مواردی پیش می آید که نیاز به کمک توانگران احساس می شود. برخی انسان را مدنی بالطبع دانسته، ولی برخی دیگر معتقدند که آدمی تنها از روی اضطرار و ناچاری به مدنیت و اجتماع روی می آورد. ارسطو که انسان را حیوانی اجتماعی می دانست بر روی این نکته تاکید می ورزید که نیازمندی های آدمی، او را ناگزیر از اجتماعی بودن می نماید2. قرآن کریم ضمن معرفی مفاهیم و ارزشهای عمومی اخلاق در دو مرز نور و ظلمت مانند؛ خوبی و بدی، حق و باطل، زشتی و زیبایی، تقوی و پرهیزکاری، زهد و پارسائی، عدل و انصاف، استبداد و ظلم، از ویژگیهای اخلاقی اسلام سخن گفته، فرق آن را با مکاتب اخلاقی دیگرتبیین نموده، فهم و درک درست و علم و دانش، کردار نیک و گفتار نیکو، را به عنوان روشهایی که ارزشهای اخلاقی را در جامعه پیاده می کنند معرفی کرده، و به شدت با عناصر ویرانگر اخلاقی چون؛ خواهشات نفسانی، شیطان و اهریمن خرابکار، دنیاپرستی و مادیگری در ستیز است .

به نظر ایشان کتاب خدا مأخذ اصلی و سنت قطعی معصومین (علیهم السلام) مأخذ فرعی تفکرِاسلامی است و این مأخذ فرعی ، اعتبار و حجیت خود را از قرآن گرفته است. بدین طریق تبیین مفهوم عمل صالح نقش کلیدی در فهم و معرفت ارزش اخلاقی دارد که با شناخت آن، ملاک ارزشیابی افعال اخلاقی در نظرگاه قرآن و به دست میآید. بحران فرهنگی، بحران هویت، بحران مشروعیت و سایر بحرانهای اجتماعی محصول و زاییده ضعف و یا اضمحلال فضایل اخلاقی در جامعه هستند و چنانچه جامعهای به زیور اخلاق آراسته باشد و معیارهای اخلاقی راهنما و نقشه راه آحاد آن جامعه قرار گیرند، از طریق مستقیم منحرف نشده و به آسیبهای گوناگون اجتماعی مبتلا نخواهند شد.

اکنون که مشخص شد اجتماع یک صحنه گریزناپذیر برای انسان ها بوده و آدمیان به شدت نیازمند آن هستند، باید مشخص کنیم که در یک جامعه، اصالت با فرد است یا اجتماع یا هر دو؛ و اصولارابطه فرد با جامعه چه نوع رابطه ای است و ترکیب اجتماع چگونه ترکیبی است. آداب و رسوم هر جامعه ای همانند قالبی است که رفتارها را شکل می دهد. ب- اصالت فرد صناعی: این نظریه، ترکیب جامعه را «صناعی» می داند، نه اعتباری. 3. اعراض از جاهلان، و آنها کسانى هستند که نه با حجت و دلیل مىتوان هدایتشان کرد و نه با اندرز و راهنمایى.

علمای بزرگ اسلامی چون فارابی، ابوعلی سینا، ابن خلدون و اندیشمند هم روزگار ما، علامه طباطبایی، نیز همین نیازمندی را دلیل بر اجتماعی بودن انسان ها دانسته اند. این روش فاقد خطا و اشتباه نیست و از سوی دیگر بر پایه قوانین علمی است به همین دلیل برای اکثر مردم مورد قبول نیست زیرا تمامی انسان ها نمی توانند قوانینی که خود حکما ایجاد کرده اند را بپذیرند. پس ناآگاهان را به خاطر ارتکاب گناه و تحمل کنندگان گناهان را به خاطر ترک بازداشتن آنها مورد لعن قرارداده است.

همچنین «نَهْر» یعنی رنجاندن و با داد و فریاد و درشتی سخن گفتن و نیز تکبر و ترک دعا در حق آنها حرام است. دراین خطبه، علت انحرافات و مفاسد اجتماعی را نوع رفتار و اعمال افراد دانسته و چون اعمال آدمیان، از انگیزه ها و نیت هایشان سرچشمه می گیرد، باید با تغییر این انگیزه ها به اصلاح جامعه پرداخت. خداوند که انسان را آفرید، شناخت زشتیها و زیباییها را در نهاد او قرار داد. در این نظام اخلاقی که روشنیبخش دیگر نظامهای اخلاقی است، تقرب به خدا و کسب رضایت او آرمان اخلاق است و دستیابی به عدالت فراگیر اجتماعی، آزادی، حرمت انسان و بیشترین سود برای بیشترین کسان نیز از اهداف زندگی اجتماعی در چهار ساحت فردی، شغلی، سازمان و جامعه است.16 گفتنی است، همة تحقیقات در چارچوب نظام اخلاقی اسلام، بر اساس نظریة زیبا و خیر مطلق انجام میشود.

پیامبر بزرگوار اسلام با اینکه خود، شاخص ترین الگوی فضایل اخلاقی بود، گاه و بی گاه با برخی افراد، شوخی های زیبا و نمکین می کرد، ولی هیچ گاه از چارچوب حق خارج نمی شد و جز شاد کردن دل های مردم و زدودن غبار غم از سیمای آنان، هدف دیگری نداشت. از آنجایی که در میان ادیان الهی، اسلام یک دین اجتماعی است و در آن آرمان ها و ایده های جمع گرا فراوان دیده می شود، در جای جای نهج البلاغه، که از یکی از مهم ترین منابع این دین است؛ به این مهم بسیار پرداخته شده و گاه و بیگاه جامعه و اجتماع مورد عتاب و خطاب واقع گردیده است.

از دیگر بسترهای مهم اخلاق اجتماعی، چگونگی روابط سیاسی طبقه حاکمان با مردم است. بنابراین نویسنده در این مقاله کوشیده است تا بسترهای ترسیم شده از دیدگاه امام علی(ع) را در زمینه اخلاق اجتماعی به اختصار بیان نماید. و گروهی از محققان نیز اخلاقیات (حُسن و قُبح) را مستقل از اراده تشریعی خدا دانسته و خوبی و بدی کارها را ذاتی آنها به حساب میآورند و معتقدند که عقل قادر است بسیاری از آنها را مستقل از دین کشف نماید. بنابراین، این سفارش امام(ع) به خاطر آن است که سنت های ریشه دار جامعه نقش مهمی در سود و زیان جامعه دارند، در حقیقت، قطار جامعه بر روی ریل این قوانین و سنت ها نهاده می شود و مسیر جامعه را مشخص می نماید.

د- اصالت فرد و جمع: این نظریه، هم فرد را اصیل می داند و هم جمع را. هنگامی که شهروندان یک جامعه به حقوق فردی و اجتماعی خود آشنایی داشته باشند و نتایج و عواقب آن را بدانند بهتر می توانند حقوق خود را استیفا نموده و حقوق دیگران را نیز رعایت نمایند. «و سوگند به نفس آدمی، و به آن که او را ساخته و پرداخته کرده است. مردا از اين “نفس” چيست؟

معناي آيهاين است: “سوگند به نفس و آن چه موجب كمال نفس است”. اکنون با توجه به آن چه بیان گردید جای آن است که در این جا به برخی از مولفه هایی که در نهج البلاغه به عنوان بستر اخلاق اجتماعی بیان شده است اشاره کنیم. همچنین عدالت ورزی حاکمان نقش پیشگیرانه ای در ناهنجاریهای اجتماع دارد؛ زیرا «عدالت، باعث استواری مردم است» و باعث می شود که تمامی طبقات لیاقت محوری، ارزش محوری و در یک کلام ارزش ها را به جای قدرت و دارایی و وابستگی های حزبی و خویشاوندی بپذیرند و هرکس در به دست آوردن هنجارهای اجتماعی تلاش کند.

بحث از «سرشت انسان» سابقه ای دیرینه دارد و شاید بتوان آن را مهم ترین مبحث انسان شناسی دانست. یکی دیگر از روشهای آموزش اخلاق خوب به کودک این است که عدالت را به او آموزش دهید.عدالت یکی از مفاهیم اخلاقی مهم است که نیاز است کودک آن را آموزش ببیند. اشاعره منشاء اخلاق را خداوند میدانستند. آنچه در پی میآید گفتوگوی خبرنگار خبرگزاری رسا درباره ضرورت و بایسته های تربیت اخلاق با حجت الاسلام محمد عالم زاده نوری است. پیش نیازها «بایدهای تربیتی» هستند که «الزام غیری» دارند به این معنا که برای دست یابی به غایتی، ضرورت و طریقیت دارند اما سلسله مراتب غایات اخلاقی «بایدهای اخلاقی» را پدید می آورند که «الزام نفسی» داشته و دارای «ارزش ذاتی اخلاقی» هستند.

اینک همه ثروتم را در اختیارتان می گذارم تا در راه خدا خرج کنید. رسول خدا (ص) كفش خود را وصله مى زد، پوشاك خويش را مى دوخت، در منزل را شخصا باز مى كرد، گوسفندان و شترها را مى دوشيد و به هنگام خسته شدن خادم اش در دستاس كردن به كمك او مى شتافت و آب وضوى شب اش را خود تهيه مى كرد و در همه كارها به اهل خانه كمك مى كرد. اگر مردم، آنگاه که بلاها نازل می شود و نعمت ها را از آنها زایل می سازد، با نیت درست، درپیشگاه خدا تضرع کنند و با دل های پرمحبت نسبت به پروردگار، از او درخواست عفو نمایند، مسلماً آنچه از دستشان رفته است باز خواهد گشت و هر مفسده ای را برای آنها اصلاح خواهد نمود.

مردم چیزی از امور دینشان را برای اصلاح دنیایشان ترک نمی کنند مگر آن که خداوند آنان را گرفتار امری زیانبارتر از آن خواهد کرد. و حاکمان هرگز اصلاح نمی شوند، مگر با اصلاح رعیت. اگر کسی از شما در خویشاوندان خود خلل و کمبودی مشاهده کند مبادا از رفع آن سرباز زند، چون اگر نبخشد مالش افزون نمی شود. از دیدگاه حضرت علی (ع) جامعه نادان و بی بهره از آگاهی، جامعه ای است که زندگان آن مردگان بدبختند؛ زیرا انسان نادان از ارزش های انسانی تهی است. رفتارهای نادرست هر انسانی می تواند فراگیر باشد و باعث متلاشی شدن اجتماع گردد.

پزشکی قانونی اعلام کرده که طی 10 سال اخیر به طور متوسط هر 8 ساعت یک نفر با سلاح سرد کشته شده اند و هر روز به طور متوسط 1600 پرونده نزاع در این نهاد قانونی تشکیل می شود (خبرگزاری مهر). از آن جایی که جامعه به عنوان یک کل، از تک تک افراد تشکیل شده، می تواند به صورت کلی بر روی افراد خود تاثیر فراوانی داشته باشد. اخلاق پسندیده این است که در هر جایی بتوانید به مناسب ترین حالت ممکن از خود واکنش نشان دهید.

دیدگاهتان را بنویسید