منابع دکتری تاریخ ایران پیش از اسلام(ایران باستان)

از آنجا که نویسنده خود اذعان کرده است که این کتاب یک پژوهش تاریخی برای مورخین حرفه ای به شمار نمی آید و بیشتر گزارشی از اوضاع سیاسی و اجتماعی قرن بیستم است، می توانست برای پرداخت بهتر این گزارش از زبان تصویر بهره بیشتری گیرد. وقتی از تحولات سیاسی، اجتماعی، اقلیمی و مردم شناختی ایران در فاصله ابتدا تا انتهای قرن بیستم سخن به میان آمده، بسا بهتر بود که این تحولات با بهره گیری از تصاویر موجود صورت مستندتر و ملموس تری پیدا می کرد. آبراهامیان خود را از نظر سیاسی، سوسیال دمکرات میداند و تاریخنگاری او تحت تاثیر تاریخنگاری مارکسیستی است.

در فصل پنجم با موضوع انقلاب سفید محمدرضا شاه، گسترش دولت پهلوی پس از سال ۱۳۳۲ که افزایش درآمد نفت یکی از دلایل آن بود، دگرگونیهای اجتماعی ایران، انقلاب سفید و دستاوردهای منفی و مثبت آن، تنشهای اجتماعیِ دههی ۴۰ و ۵۰ که نویسنده آن را حاصل سه عاملِ افزایش جمعیتِ گروههای روشنفکری و کارگر شهری، افزایش شکاف اقتصادی و افزایش فقر نسبیِ شهرها، شهرستانها و روستاهای کشور در برابر تهران (توسعهی ناموزون مرکز- پیرامون) میداند و در ادامه، تنشهای سیاسی، بررسی آرای دو تن از اندیشهمندان و ایدهئولوگهای انقلاب (علی شریعتی و آیتالله خمینی)، سیاست تکحزبیکردن کشور و پیامدهای تشکیل حزب رستاخیز، موضوعاتی است که در این فصل بدانها پرداخته میشود.

این ها دلایل بدبختی تان هستند. از دید نویسنده این کتاب بررسی جامعی از ایران سده بیستم است و می کوشد توضیح دهد که چگونه از قرن نوزدهم به شرایط کنونی در قرن بیستم رسیده ایم. اروپاییان سده نوزدهم عموما پادشاهان قاجار را به چشم نمونه کاملی از «مستبد شرقی» میدیدند. آبراهامیان پس از مهاجرت به آمریکا موفق به گرفتن دکترای خود، در سال ۱۳۴۸ از دانشگاه کلمبیا شد. در داخل کشور، با یهودیان و زرتشتیان رفتار عادلانه ای نمی شد. این گوشهنشینى و ثبات پدیدآمده در کشور، موجب شد که او رو به نوشتن نهاده و آثار ارزشمندی چون «تاریخ مفصل باستان ایران» را بنگارد.

در فصل دوم با عنوان رفرم، انقلاب و جنگ بزرگ ، به ریشههای انقلاب مشروطه، چگونگی رخداد آن، شرحی جامع از نظامنامهی انتخاباتی مجلس شورای ملی، نقش نشریات و روزنامهها، ترکیب نمایندگان و خاستگاه طبقاتی و فکری آنان، چهرههای کلیدی در تدوین قانون اساسی، حقوق و تکالیف شاه مطابق قانون اساسی، قوهی قضائیه، دوران استبداد صغیر، اقدامات مجلس پس از محمدعلیشاه، مجلس دوم، آغاز مباحث جدلانگیز در مورد مبانی مربوط به سکولاریسم در مجلس دوم، تنگناهای نظام مشروطه، وضعیت آشفتهی سیاست خارجی و اوضاع داخلیِ ایرانِ پس از مشروطه، نقش فشارهای خارجی در تشدید مشکلات کشور، پیامد جنگ جهانی اول برای ایران و قرارداد ۱۹۱۹ پرداخته میشود.

روی هم رفته علوم ادب، فقه، حدیث، تفسیر، کلام و فلسفه، و تصوف در قرون نخستین اسلامی پی ریزی شد و ملت ایران در این مورد در درجه اول قرار دارد. بعد از مرگ اردشیر بابکان پسرش شاپور اول بر تخت شاهنشاهی نشست که یکی از شاهان بزرگ ساسانی محسوب می شد. و به همین خاطر بود که گروهی از آنان در پاسداری از دین نیاکان خود زادبوم دیرینه خود را رها کردند و از دژ سنجان در خاک نیشابور بیرون آمدند، نخست به قهستان خراسان و از آنجا راه جزیره هرمز پیش گرفتند، و سرانجام در پی یافتن کوچ نشینی در گجرات، از طریق خلیج فارس راهی دیار هند شدند.

این پادشاه با شکست سه امپراتوری بزرگ در آن دوران به قلمرو حکموت خود اضافه کرد اما کوچکترین بی احترامی و ظلمی با پادشاهان مغلوب نکرد و در نهایت مهربانی و عطوفت با مردم آن ملل برخورد می کرد. کوروش رهبر بزرگی بود زیرا نه تنها توانست یک امپراتوری عظیم را فتح کند، بلکه هنگامی که این کار را کرد به مردمی که فتح کرده بود آسیبی نرساند. آبراهامیان به تاریخ علاقه فراوانی داشت و توانست دورهکارشناسی و کارشناسی ارشد خود را در رشته تاریخ اروپا در دانشگاه آکسفورد بگذراند.

در سال اول سلطنتش، خدا او را ترغیب کرد تا حکم کند که معبد اورشلیم باید بازسازی شود و یهودیانی که مورد توجه قرار میگرفتند برای این منظور به سرزمین خود بازگردند. نکته دیگر آنکه بسیاری از مراجع مورد استفاده مولف در نگارش این کتاب خصوصا آنهایی که در پانوشت صفحات بدان اشاره شده بیشتر گزارشات سفارت خانه و کنسولگری های انگلستان در ایران و هند است. کوروش پس از تقویت نفوذ خود در شرق فلات ایران، توجه خود را به ساکای عشایری معطوف کرد. او تحصیلات خود را در دانشگاه آکسفورد شروع کرد و مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد خود را در آنجا گذراند.

او در سال ۱۳۲۹ به بریتانیا مهاجرت نمود و به سال ۱۳۴۲ درجهٔ کارشناسی و کارشناسی ارشد خود را از دانشگاه آکسفورد دریافت کرد. در بخش انتهایی مقدمه نویسنده این تحولات و روش شناسی خود را با برخی از مفایهم و دیدگاه های فسلفه سیاسی پیوند زده و مقایسه می کند. قوانین و مقررات دوران رضاشاه سبب ایجاد تحولات عظیمی در حوزه اجتماع و فرهنگ ایرانیان شده است به همین منظور آبراهامیان بخشی از این فصل را به رابطه میان دولت و جامعه در عصر پهلوی اول اختصاص داده است. چنان که اعراب نیز با آداب و رسوم ایرانیان آشنا شدند.

در انتهای فصل نیز اشاراتی به ساختار ایلات و طوایف در دوره قاجار و روابط و تعاملات آنها و نوع مناسبات دربار با سران این قبایل(که عموما مبتنی بر تفرقه افکنی بوده) شده است. نیروهای نظامی ایلات و عشایر بخشی از بار این ارتش را به دوش می کشند. دستههایی از این مهاجرین، که با بار و بنه از راه می رسید، کنار چشم ای یا نزدیک شهری فرود می آمدند و خیمههای خود را که از موی بز و پشم شتر بود، برپا می کردند. او همچنین به مردم اجازه داد تا به ادیان خود عمل کنند.

بر اساس همین فصل بندی شاید بهتر بود دوران حکومت جمهوری اسلامی نیز به جای یک فصل حداقل در دو فصل یکی از ابتدای انقلاب اسلامی تا پایان جنگ تحمیلی و دیگری از زمان شروع رهبری آیت الله خامنه ای تا عصر حاضر را در بر می گرفت. پس از ۳۴ سال در زمان فرمانروایی لطفعلی خان زند این حکومت نیز به سلطنت خود پایان داد. م پسر خود کمبوجیه را با سپاهی عظیم و آموزش دیده برای فتح مصر اعزام داشت. لشکرکشی کمبوجیه جانشین او به مصر آخرین رمق کشاورزان و مردم مغلوب را کشید و زمینه را برای شورشی همگانی فراهم کرد.

هنگامی که آریایی ها به فلات ایران رسیدند، در ابتدا با کشتار مردم بومی آن منطقه، بعضی از آن ها را بکار گرفتند. حکومت آل بویه در واقع استقلال طلبانی بودند که پس از ورود اعراب برای برگشت به ایران قبل و به دست آوردن عزت ایرانی حکومت هایی مستقل را تشکیل دادند. نظام مالی دولت در ایران با ورود مسیو نوز بلژیکی و مورگان شوستر امریکایی دستخوش تحول شد. م هنگامی که به شرق در نزدیکی دریاچه آرال لشکر کشیده بود، در جنگ زخمی شد و درگذشت.

چه کسی کوروش کبیر را در جنگ شکست داد؟ کوروش بزرگ چه دینی داشت؟ این کتاب برای چه کسانی مناسب است؟ ایران، دارای تمدن بسیار کهن است و به موجب نظریههای دانشمندان و نوشتههای علمی، نام ایران از قبیله باستانی که خود را آریا نامیده گرفته شده و سرزمینی که این قبیله در آن ساکن بودند، آریان نام داشته است. نقش و جایگاه مردم و ویژگی های فکری، اخلاقی و فرهنگی مردم ایران در این کتاب آنطور که باید و شاید مورد موشکافی و واکاوی قرار نگرفته است؛ البته می توان چنین استدلال کرد که نویسنده خود مدعی تحلیل و تدقیق در این موضوع نبوده و اساس کار خود را بر موشکافی نهاد دولت در این سده نهاده است، اما از آنجا که چارچوب علمی نگارش کتاب جامعه شناسی سیاسی است و موضوع این رشته علمی روابط متقابل مردم و حکومت است، عدم توجه کافی به این پدیده جای سوال دارد.

ایرانیان که تا آن زمان در دیوان قدری و شأنی داشتند، دیگر قدر و مکانت نداشتند و زبان فارسی که تا آن زمان در کار دیوان بدان حاجتمند بودند، از آن پس مورد حاجت نبود و روز به روز در تنزل آورد. آشنایی با تاریخ معاصر معاصر یکی از علاقهمندیهای بسیاری از ایرانیان محسوب میشود. از نکات مثبتی که در این کتاب مشاهده میشود، جدولهای آماری – مثلاً جدولهای تغییرات در نامهای جغرافیایی و سازمانهای اداری، یا گسترش آموزشهای عمومی، یا پیشینهی نخست وزیران ایران و تحصیلات و ویژگیهای آنان یا درآمدهای نفتی از سال ۵۶ تا ۷۲ – است که از منابع معتبر استخراج شده است.

این بخش از کتاب نگاهی خاص به گذشته دور ایران نیز دارد و به تنوع و تکثر جامعه ایران در زمان قاجار اشاره میکند. پایتخت این حکومت طاهریان نیز نیشابور بود . قسمت اول این کتاب به زندگی در دوران حکومت قاجار اشاره دارد، وجود یک استبداد شرقی، قدرت داشتن خانهای محلی و استقرار نظام ارباب-رعیتی در ایران، مورد تحلیل و بررسی قرار میگیرد. در این فصل به طور ویژه به اندیشههای ملیگرایانه و ناسیونالیستی ایرانیان و دولت ملی دکترر مصدق اشاره میشود و نهضت ملی شدن صنعت نفت مورد بررسی قرار میگیرد. یرواند آبراهامیان، در ارزیابی ریشهای تاریخ معاصر ایران مدرن، افزون بر بررسی جامع سده بیستم، موضوعاتی نظیر اکتشاف نفت، دخالتهای خارجی، نقش دودمان پهلوی و همچنین انقلاب ۱۳۵۷ و زایش جمهوری اسلامی را مورد واکاوی دوباره قرار داده است.

از شاخصترین آثار او میتوان به این کتابها اشاره کرد: «ایران بین دو انقلاب» چاپ انتشارات دانشگاه پرینستون در سال ۱۹۸۲ در آمریکا؛ «اسلام رادیکال: مجاهدین ایرانی» که سیر تاریخچه و شکلگیری سازمان مجاهدین خلق را بررسی مینماید و به سال ۱۹۸۹ توسط انتشارات دانشگاه ییل منتشر شده است؛ «خمینیسم: نوشتارهایی درباره جمهوری اسلامی» چاپ ۱۹۹۳ در انتشارات دانشگاه کالیفرنیا، «اعترافات شکنجهشدگان» چاپ ۱۹۹۹ در دانشگاه کالیفرنیا که تحقیقی درباره شکنجه، ابراز ندامتها و اعترافات علنی در تاریخ ایران معاصر (در دوران حکومت پهلوی و جمهوری اسلامی) بر اساس خاطرات زندانیان، گزارش سازمانهای حقوق بشری و گزارش قربانیان میباشد و «تاریخ ایران مدرن» چاپ ۲۰۰۸ در انتشارات دانشگاه کمبریج.

دیدگاهتان را بنویسید