فلسفه روزه داری چیست؟

بینی یا بین اشاره به دیدن دارد و به یک معنا، دیدن چه در زبان فلسفی و چه در زبان عامیانه به دانایی و فهمیدن نیز دلالت دارد. در بخش اول، درباره زمینههای دینی، فکری و فرهنگی فلسفه اسلامی در طی 10 فصل بحث میشود: دو فصل به قلم سید حسین نصر درباره معنا و مفهوم فلسفه در اسلام و اهمیت قرآن و حدیث در الهامبخشی به اندیشه فلسفی مسلمانان؛ دو فصل هم درباره زمینههای یونانی، سریانی، هندی و ایرانی این اندیشهها. نویسنده از معدود کسانی است که از این گردان زنده مانده است.

با این تعریف نویسنده به بررسی نظریات فلسفی شیخ محیالدین میپردازد و نتیجه میگیرد که بنیاد تفکر فلسفی ابن العربی را باید نه در سنت فلسفی یونان، بلکه در کشف و شهود جستجو نمود. ثانیاً: فلسفه به عنوان یک رشته خاصی توسط مسلمانان به اوج و شکوفایی خود رسیده و ده ها مسئله جدید فلسفی توسط حکمای بزرگ مسلمان طرح و تثبیت شده است. اما درباره تأثیر از نوع رفع اشتباه، باید به مسئله حدوث عالم اشاره كنیم. با این حال، حكمای پیش از صدرالمتألهین به اموری قدیم ـ مقصود قدیم زمانی است ـ مانند ماده جهان و حركت دوری فلك و زمان قائل شدهاند و برای رفع تعارض بین این روایات و امور قدیم، نامبرده انواع دیگری از حدوث، مانند حدوث ذاتی و دهری، را مطرح كردهاند و مدعی شدهاند كه مقصود از حدوث در متون دینی همان حدوث ذاتی یا دهری است نه حدوث زمانی، و بیتردید همه اشیا بجز خداوند، به این معنا حادثاند، هرچند برخی از آنها از نظر زمانی قدیماند نه حادث.

این نوع برهان بیتردید با الهام از آیه «أولم یكف بربك أنّه علی كل شیء شهید» ابداع شده است. مقالهی مربوط به این عنوان از دانشنامه هنوز نوشته نشده است. مراد از حکمت، در درجه اول حکمت الهی است. این ارتباط در قرن حاضر نیز در وجود فلاسفه عارفی چون علامه طباطبائی، سید کاظم عصار، میرزا مهدی آشتیانی و مهدی الهی قمشهای و نیز خود سید حسین نصر بهخوبی متبلور است. او بر اساس اعتقاد به چنین امری و با تكیه بر حركت جوهری، به حدوث زمانی همه اشیا قائل میشود و میگوید كه هرچند فیض الهی دایم و مستمر است و اگر در زمان به قهقرا برگردیم هرگز به نقطه آغازی كه ابتدای خلقت است نمیرسیم، با این حال، تك تك موجودات حادثاند و در بین موجودات جهان امری قدیم وجود ندارد.

آنها به این ترتیب، مشكل تعارض را حل كردهاند، ولی صدرالمتألهین معتقد است كه متون دینی به حدوث زمانی اشیا نظر دارند نه حدوث ذاتی یا دهری ابداعی فیلسوفان. این نسبت در منطق قدیم به این معنی است که افراد دو کلی، هیچگونه برابری و انطباقی با یکدیگر ندارند. این موضوع، افراد پیر و از کار افتاده و ضعیف و زنان شیرده و حامله و مرض هایی که امید به بهبودی آن ها نیست را شامل می شود. یکی از مقالات این بخش مقالهای از هانس دایبر است. در متون اسلامی آنچنان بر حدوث همه عالم تأكید شده است كه صدرالمتألهین صراحتا منكر آن را منكر امر ضروری دین و خارج از اسلام به شمار میآورد.

سیف الدوله خوانندگان و نوازندگانی را دعوت میکند و آنها سازهای خود را مینوازند و فارابی دانه به دانه آنها را بررسی میکند و خطاها را و خارج زدنها را آشکار میکند. هرچند که در آثار او انعکاس افکار صوفیان به پایه ابن سینا نمیرسد، اما در فصوص الحكمة و نیز در رساله موسیقی نشانههای اعتقاد عمیق فارابی به تصوف کاملاً مشهود است. به گفته دکتر نصر نخستین این فلاسفه عارف فارابی است. وی با اشاره به بحث ایماژ گفت: حال در اینجا سوال این است که ایماژ مولانا چیست؟ اینک در مورد ازدواج والدین خود و تشابه یا تفاوت آنها با ازدواج خود بحث کنید .

در پايان لازم است يادآور شوم كه اين جانب در اين بحث از كتاب مسئله حجاب علامه شهيد مرتضى مطهرى استفاده فراوانى كرده ام. مهمترین مسئله موردبحث در فلسفه اسلامی، مسئله توحید است. تفحص از چنین مسائلی و نشان دادن كیفیت تأثیر آموزه دینی در آن و دنبال كردن مسیر مسئله محتاج تحقیقی گسترده است. شاید انسان به صورت عینی و به ضرس قاطع نتواند بگوید که چنین چیزی هست ولی بعضاً در جلسات دفاع حداقل ظن آدم به این سمت میرود که یک چیز جمعآوری شده است. واقعیت این است که بسیاری از فلاسفه مسلمان، ایرانی و بعضاً ترک بودند و یا از شبهقاره هند و علاوه بر زبان عربی به زبانهای مادری خود نیز آثاری نگاشتهاند.

درنتیجه کمتر متفکری را در این قلمرو بعد از صدرالدین قونوی میتوان یافت که بهنحوی از انحا از افکار شیخ اکبر متأثر نشده باشد. اگر از فلسفه مراد مکتب فلسفی خاصی باشد در آن صورت نمیتوان شیخ اکبر را فیلسوف دانست، اما اگر مراد معنی وسیع و عقلی فلسفه باشد در آن صورت ابن العربی فیلسوفی کامل است. در دورانی که آن را دوره تاریخ اسلام مینامیم زبان عربی زبان علمی و رسمی (به تعبیر غربیان: Lingua Franca) همه سرزمینهای اسلامی بود، اما صرف نوشتن آثار فلسفی به زبان عربی نه این فلسفه را عربی میکند و نه فلاسفه مسلمان را عرب.

در این مجموعه و بخش از دکتر ویلیام چیتیک دو مقاله میخوانیم که در آنها به ترسیم چهره شیخ اکبر (ابن عربی) بهعنوان یک فیلسوف پرداخته است. با فعالیتهای اینان و تفاسیری که بر آثار شیخ اکبر بهویژه بر فصوص الحكم نگاشتند، ابن العربی به قلمرو شرقی امپراتوری اسلامی و نیز به شبهقاره هند معرفی شد. مقاله دوم چیتیک به میراث شیخ اکبر اختصاص دارد که توسط شاگردان او و بهطور عمده صدرالدین قونوی، عفیفالدین تلسمانی، سعدالدین فرغانی و فخرالدین عراقی تدوین گردید یا ادامه یافت. به علاوه، مسائل فراوان دیگری از این نوع میتوان یافت.

پژوهشهای او تا جایی ادامه داشت که ظاهراً پاسخ برخی پرسشهای بیجوابمانده خود در غرب را در مشرق زمین یافت. ابن سینا نیز که بیشتر بهعنوان طبیب و فیلسوف اشتهار دارد، عمیقاً به عرفان دلبستگی داشت. آن پایاننامه خیلی ضعف داشت ولی به او کمک کردیم و گفتیم که باید چه کند. این دو نمونه روشن نشان دهنده آن است که اسلام با حضور زن در اجتماع مخالف نیست، اما شرط آن این است که حجاب اسلامى را به طور کامل رعایت کنند. به باور او، انسانی که خود را در مواجهه با زندگی بیمعنا میبیند و درصدد جایگزین کردن آن با زندگی معنادار است، از دو حال بیرون نیست: یا از قدرت و توانایی بالای روحی برخوردار است و ازاین­رو ارزش­های متداول را بیارزش می­داند و آنها را درهم می­شکند تا خود، فعالانه ارزشهای تازهای را خلق و آنها را جایگزین ارزش­های قدیمی کند؛ یا انسان با وجود اینکه ارزشهای متداول را پوچ و فاقد ارزش تشخیص داده است، به این دلیل که دچار انحطاط و ضعف روحی است، به همان وضع موجود اکتفا میکند.

هدف انسان در زندگی، میتواند عامل محرک او باشد، هدفی که ممکن است مادی باشد، مانند بدست آوردن ثروت بیشتر، یا معنوی باشد، مانند به دست آوردن قدرت. آنچه در حیوانات وجود دارد غریزه فرار از خطر و میل به حفظ حیات حاضر است . سنگینی این سؤالات بهخصوص وقتی احساس میشود که انسان به علتی یا دلیلی خاص و یا در شرایطی ویژه از روند زندگی روزمرۀ خود فاصله میگیرد.

چنانکه خودش نیز این تحریم را به رسول الله نسبت نداد، بلکه میگوید: من آن را تحریم میکنم و کیفر مخالفت با آن را به خودش نسبت میدهد و نمیگوید خدا کیفر میدهد. عقلانیت زیربنای تمام مسائل عقیدتی را تشکیل میدهد. برخی از مسائلی كه در بالا اشاره كردیم، خود شبیه بابی است كه حاوی مسائل متعددی است. درنتیجه متفکرانی چون سهروردی، ابن سینا، ملاصدرا و متفکران معاصر همچون علامه طباطبائی نهتنها نهایت تبحر را در علوم نظری و استدلالی داشتند، بلکه زندگی عملی خود را نیز بر اساس علم و ایمان بنا نهاده بودند. خوانندگانی هم که با هیچیک آشنا نیستند، علاقهمند خواهند بود که دریابند فلسفه اسلامی کدام ساختار دلفریب از اندیشه نظری را به نمایش میگذارد.

تاریخ فلسفه اسلامی، تألیف جمعی از نویسندگان، زیر نظر سید حسین نصر و اولیور لیمن، مجموعه مقالاتی درباره فلسفه و تاریخ آن است که نویسندگان روشها و نقطه نظراتِ متغایر و حتی گاه مخالف در آن ارائه میدهند. در ابتدای اثر و برخی از مقالات سید حسین نصر و اولیور لیمن مقدماتی نوشتهاند. پروفسور سید حسین نصر در مقدمه خویش بر این اثر به بررسی این پیوند و بهویژه سهم عظیم فلاسفه در پربار کردن میراث عرفانی اسلام و نیز به ذکر برجستهترین نمایندگان این پیوند پرداخته است.

از اینرو، ایشان نتیجه میگیرند كه این استدلال در حقیقت تنبیهی است بر امری بدیهی و غیرقابل شك. به گفته ایشان مفهوم حکمت در آثار این فلاسفه با فلسفه یکی است. نمی دانید چه لذتی دارید وقتی شاد و سرخوش در خیابان قدم می زنید در حالی که دغدغه این را ندارید که شاید گوشه ای از زیبائیتان پاک شده باشد و مجبور نیستید خود را با دلهره به نزدیکترین محل امن برسانید تا هرچه زودتر زیبایی خور را کنترل کنید و خود را جبران کنید. حال شاید سوالی برای شما مطرح باشد و آنهم این است که چرا فلسفه بخوانیم؟

این نمونه در حكم پیشنهاد انواع براهین اثبات وجود خداست كه مبتنی بر امتناع تسلسل نیست. اما چون بر كبرای آن برهانی اقامه نشده است، فقط در حكم پیشنهاد استدلال بر توحید در الوهیت است. هدف از خلقت چی بوده است؟ نمونه دیگری از ابداع استدلال، استدلال بر وجود خداوند است بدون به كارگیری امتناع تسلسل در آن. اما درباره تأثیر از نوع ابداع استدلال، شاخصترین نمونه آن برهان صدیقین است. خواجه نیز در تجرید الاعتقاد،(۱۵) نمونهای قوی از آن را ارائه كرده كه مقبول همه حكماست و نیز صدرالمتألهین برهان صدیقین خود را در اسفار به همین منوال اقامه كرده است و بالاخره علامه طباطبائی در پاورقیهای مبحث دور و تسلسل اسفار،(۱۶) نمونهای بر اساس وجود رابط و مستقل به دست دادهاند.

پس از او، ابنسینا با استشهاد به همین آیه، نمونهای از آن را در اشارات(۷) ارائه كرده است و پس از او صدرالمتألهین با استشهاد به همین آیه، دو سه نمونه دیگر در اسفار(۸) و دیگر آثار خود،(۹) بر اساس اصالت وجود و تشكیك وجود، اقامه كرده است و به همین ترتیب، فیلسوفان پس از او مانند حاج ملاهادی سبزواری(۱۰) و آقا علی مدرس(۱۱) نمونههای متفاوت دیگری را ارائه كردهاند. نمط نهم از اشارات و تنبیهات او با عنوان «در مقامات عارفان» یکی از مهمترین آثار موجود در دفاع از عرفان است.

دیدگاهتان را بنویسید