فرا اخلاق چیست؟

به همین دلیل است که تحقیقات و پژوهشهای متعدد اجتماعی و جامعهشناسی نشان میدهد که جوامع پیشرفته و توسعهیافته از سطوح بالاتر سرمایه اجتماعی از قبیل اعتماد، مشارکت، همبستگی، ثبات و ارزشهایی از این دست برخوردارند. هرچند هدف اصلی سازمانها، افزایش کارآیی و کسب سود است، ولی در عصر اطلاعات و جهانیسازی برای دستیابی به موفقیت، باید به انتظارات اجتماعی و احکام اخلاقی، واکنش مناسب نشان دهند و به بهترین شکل اینگونه انتظارات را با اهداف اقتصادی سازمان تلفیق کنند، تا دستیابی به اهداف بالاتر و والاتری را امکانپذیر سازند. در روش اخلاقی اسلام، تحسین و تقبیح مردم در رسیدن به بهشت و دوری از جهنّم، اهداف اصلی نیست، بلکه هدف اصلی رضایت خداوند است.و چون هدف علم اخلاق، رسیدن انسان به سعادت و کمال است و از سوی دیگر سعادت و کمال انسان نیز در تحصیل رضای الهی است، پس اخلاق واقعی همان اخلاق اسلامی است چون زمینه کمال و سعادت انسان را فراهم میکند و دستیابی به آن برای همگان امکان پذیر است.

Higgens & Vincze, 1993).در این مقاله شاخصهایی مانند: سودآوری، بقا، رشد، میزان دستیابی به اهداف و قابلیتهای رقابتی به عنوان شاخصهای موفقیت تلقی شده، تمامی مواردی که به طور غیر مستقیم به عملکرد کمک می کنند (از قبیل: بهبود کیفیت رضایت مشتریان، افزایش همکاری،کاهش تعارض و کاهش هزینهها) موردتوجه قرار میگیرند. واقعیتهای زندگی بشر و تجربههای عملی و تاریخی نشان میدهد، هرگاه در جامعهای رفتارهای اخلاقی و روابط اجتماعی و خانوادگی صادقانه، بیریا و به دور از تزویر و نیرنگ و دروغ، به عنوان یک قرارداد اجتماعی و به صورت یک قانون نانوشته و اصل پذیرفته شده، ساری و جاری بوده، آحاد مردم آن جامعه در نهایت امنیت، صلح، آسایش و خوشبختی به حیات خود ادامه دادهاند.

شکاف در روابط عاطفی خانوادهها و رشد افسردگی و ناامیدی نیز از این قاعده مستثنی نیست و نتیجه طبیعی شکستن قبح دروغ و پنهانکاری، رشد فزاینده بیاعتمادی و بیاخلاقی در خانوادهها همانند جامعه است و ترمیم آن، امری بس دشوار و در مواردی امکانناپذیر است. مرجع اصلی نیروی ضمانت اجرای قوانین اخلاقی تنها خداوند است و بس و تنها چیزی که سزاوار است محرک انسان به سوی اخلاق عالیه و خصال پسندیده و یا مانع از تخلق او به اخلاق پست و صفات رذیله باشد، همانا محبت خداوند و علاقمند شدن انسان به تحصیل رضا و خوشنودی او و یا ترس از خشم و غضب او می باشد.

اعتباریان ارزشها در همه امور بخصوص در اخلاق اداری و اجتماعی از جایگاه ویژهای در نزد مردم برخوردار میباشد، انسان کمال جو همیشه سعی دارد تا با صداقت و سادگی با مردم حرف بزند، او چیزی برای پنهان کردن ندارد. به نزد وی رفته و او را متذکر نموده و نصیحتش کنید و با سخن نرم و حکیمانه او را از کارش باز دارید؟ و باز آنحضرت در مقام تهدید می فرماید : کسی که برادر مؤمنش را در انجام حاجت ناپسندی یاری کند و او را از آن کار باز ندارد، مانند کسی است که به خدا و رسولش خیانت کرده است و خداوند خصم و دشمن اوست .

آن ها حیرت آفریدند و همه ی کسانی که منتظر بودند، تا ببینند ایران سرانجام با این سربازان کم سن و سالش در مقابل افسران زبده ی نظامی، چه خواهد کرد را به شگفتی واداشتند. فرمود : چه چیزی شما را مانع است چون بشنوید یکی از خودتان (جماعت شیعه) مرتکب اعمالی شده که مایه اذیت و آزار و موجب ننگ ماست. در میان ویژگیهای آخرین رسول خدا حضرت محمد (ص)، هیچ چیزی مهمتر از اخلاق آن حضرت نیست. حال که ما مسلمانیم و در تعالیم و آموزههای دینی همواره بر قبح دروغ تاکید شده و این فعل قبیح در ذیل گناهان کبیره قرار گرفته است، و پیامبر رحمت نیز هدف خود از بعثت را چیزی جز تکمیل مکارم اخلاق ندانسته و همچنین فرموده است که «دروغگو، دروغ نمیگوید مگر به سبب حقارتی که در نفس خود دارد»، یا امام علی (ع) که فرموده است: «هیچ عمل قبیحی به قبح دروغگویی نیست»، آیا نباید راستگویی، این سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی که از ارکان رکین آن سرمایه است را پاس بداریم و مانع از به حاشیه رفتن آن شویم؟

در عین حال میداند که با رعایت همین دو معیار اصیل اخلاق اسلامی،خود به خود انسانی بار میآید هشیار، آگاه، پرشور و تلاشگر در راه بالاترین مصالح و منافع واقعی خود و کوشا در راه مصالح و منافع واقعی همه انسانهای دیگر.در روایتی از امام صادق(ع) چنین نقل شده است؛ خدای بزرگ پیامبران را به مکارم اخلاقی خوبیهای بزرگوارانه اختصاص داده است. به این معنی که جزیی از یک کل هستید و باید با دیگران کار کنید. چنانچه پیامبر اکرم (ص) می فرماید : هرگاه افراد متواضع از امت مرا دیدید، در برابر آنها تواضع کنید ، هرگاه افراد متکبر را دیدید در برابر آنها تکبر نمائید .

یعنی :«هر جا که بودید رو به سوی کعبه کنید تا شماتت مردم بر شمامسلّط نباشد.» در این آیه ، خداوند مردم را به ثبات و عزم دعوت کرده و علت آن را شماتت افکار عمومی دانسته است. امام صادق (ع) می فرماید : بهترین دوستم کسی است که عیوبم را به من هدیه آورد . پیامبر اکرم(ص)می فرماید:کسی که در حظورش مسلمانی را غیبت نمایند و او بتواند دفاع کند،و نکند؛خداوند او را در دنیا و آخرت به ذلت کشاند. یعنی دوست خوب، دوستی است که خوبیها را به انسان متذکر شود و عیوب انسان را به او گوشزد نماید.

اهمیت و نقش تواضع در معاشرت می فرماید: هر کس درختش نرم باشد (یعنی متواضع باشد) شاخه های او (دوستانش) فروان است خداوند بندگان خود را با تواضع توصیف می کند. آدمیان هنگامی که ملزم به رعایت هنجارهای اجتماعی (که در قالب قوانین و سنن جلوه می کنند) باشند، در پرتو این آداب و رسوم، ساخته و ویرایش شده و مسیر سعادت خویش را بهتر می پیمایند، چنان که ناهنجاری های جامعه اگر به صورت سنت های ناپسند در آیند، اجتماع را از هم پاشیده و آن را به ورطه هلاکت می افکنند. تواضع از آداب پسندیده اجتماعی است و در اسلام تأکید فراوانی بر آن شده است.

منظور از اخلاق علمی ،خصوصیات و ویژگی های پسندیده ای است که متعلم و دانش آموز باید به آنها مهیا باشد و به ویژه در محیط علمی ، آنها را مراعات کند . فراتر از این، چه بسا که به منظور نیفتادن در ورطه حرام و مکروه از برخی کارهای حلال هم چشم پوشی می کند. به نظر میرسد که موارد انسانی مرگ مغزی، نوزادان بیسر و افرادی که بهطور دائم در وضعیت نباتی هستند مواردی از همین نکته باشند. در هر جامعه ای کم و بیش افرادی یافت می شوند که به علل گوناگونی توان تأمین زندگی خویش را ندارند ، همچنین مواردی پیش می آید که نیاز به کمک توانگران احساس می شود.

انسان در جامعه زندگی می کند چه بسا کسانی هستند که به انسان بدی کنند و بعد پشیمان گشته و عذرخواهی نمایند، یکی از آداب معاشرت اسلامی عذرخواهی است چنانکه وقتی از انسان معذرت خواسته شد سخت نگیرد و بپذیرد. و امام موسی بن جعفر (ع) به نقل از پیامبر (ص) می فرماید: از علما سؤال کن، با حکما آمد و شد داشته باش و با فقرا مجالست نما . در چنین شرایطی، وقتی ارزشهای انسانی و بشری، از جمله اخلاق، صداقت و راستگویی نادیده گرفته شد، و اعتماد عمومی و اعتماد در میان تکتک افراد جامعه از میان رفت و شهروندان بقاء خود را در دروغگویی دیدند، سرمایه اجتماعی از بین میرود و شکی در این نیست که جامعه فاقد سرمایه اجتماعی (اعتماد)، ظرفیت لازم پیشرفت و رشد را از دست میدهد و ریسک سرمایهگذاری در آن، اعم از سرمایهگذاری مادی و معنوی افزایش مییابد و در نتیجه جامعه مذکور رفته رفته با بحران مواجه شده و بیاعتمادی شکننده حاکم می شود.

از جمله سبب ریختن آبروی انسان می شود. سخنران بعدی جناب آقای دکتر کوثری مطالب خود را تحت عنوان «جامعه آنارشیک و اخلاق اجتماعی» عنوان کردند.وی با آنارشیک خواندن جامعه ایرانی گفت:جامعه ایران یک جامعه آنارشیک در حوزه اخلاق اجتماعی است.آنارشی در اینجا نه به معنای سیاسی آن که به معنای بیاخلاقی اجتماعی است و مترادف آنومی آورده میشود.آنچه باعث میشود جامعه به سمت نظم اجتماعی حرکت کند قواعد،هنجارها و رویه های حاکم بر آن جامعه هستند.دین از جمله پشتوانههای هنجارهای حاکم بر جامعه است که می تواند به تقویت نظم اجتماعی کمک کند .

ایجاد سلامت اجتماعی و امنیت روانی برای افراد و جامعه و برخورداری از جامعهای پیشرفته، با فضیلت و اخلاقی، تنها در گرو ترویج فضائل اخلاقی و اجتماعی و نفی و حذف رذایل است، و البته با لحاظ این مهم که صداقت و راستگویی و قبیح خواندن دروغ، یک مساله اخلاقی صرف نیست، بلکه فاکتور مهمی در فهم و درک و نقد امور در کلیه حوزههای اجتماعی است. البته این اوصاف سهگانه بر حسب اختلاف احوال نفس بدان اطلاق شده است. اخلاق بر اساس معنای اصلی و ریشه لغوی اش مربوط به آن دسته صفاتی می شود که در نفس راسخ و تثبیت شده است، به طوری که صاحب آن صفت بی درنگ کار متناسب و متناظر با آن را انجام می دهد؛ ولی در تعریف اصطلاحی، دانشی است که صفات نفسانی خوب و بد و رفتارهای متناسب با آنها را معرفی می کند و شیوه به دست آوردن صفات خوب و انجام اعمال پسندیده و دوری از صفات بد و کردار ناپسند را نشان می دهد.

این پژوهشگر تاریخ اسلام خاطرنشان کرد: فلسفه اخلاق اجتماعی با هدف شناخت ملاکهای خوبی و بدی افعال در جامعه است تا انسانها رفتارشان را بر اساس آن سمت و سو دهند و آن را ارزیابی کنند و از این رو میتوان مسائل اخلاق اجتماعی را از دیدگاه اسلام یا بزرگان دین بخصوص معصومیان (ع) بررسی کرد. طبق این اصل، اخلاق در سازمان باید بر اساس ارزشهای جهانی باشد. اخلاق خوب ميتواند زمينه براي ايمان فراهم كند. در سفری که امام کاظم (ع) به عراق نمود،علی بن یقطین از وضع خود به امام شکوه کرد و گفت:آیا وضع و حال مرا می بینی که در چه دستگاهی قرار گرفته،با چه مردمی سروکار دارم.امام فرمود:خداوند،در میان ستمگران مردانی دارد محبوب ،که بوسیله آنان از بندگان خوب خود حمایت می کند و تو از آن مردان محبوب خدائی .

حضرت چون مرا دید فرمود ای حارث این را بدان که داناهایتان مسئول نادانهایتان خواهند بود. در اولین وقت مناسب به خانه اش شتافتم پس از کسب اجازه به خدمتش رفتم و عرض کردم : این فرموده شما مرا منقلب کرد. ولید به امام بیاحترامی کرد. تذکر و نصیحت از عوامل مهم رسیدن به کمال است. از نظر اسلام، یکی از معیارهای انتخاب دوست، این است که دارای وصف تذکر باشد. یکی از جاهایی که می بایست از حقوق مؤمنان دفاع کرد،پشت سرآنهاست؛یعنی وقتی که مؤمن غایب است،از حق او دفاع کرد،و شأن او را حفظ نمود .

2. چون منشأ آن وحی است، از اطمینان کامل برخوردار می باشد و خطابردار نیست، لذا می تواند انسان را به سعادت و کمال برساند. در این امر، تردیدی نیست که تمام این بخش ها در سعادت افراد جامعه و امنیت اجتماعی آنان مؤثر هستند. همین راه را رفتند و سر انجام به سعادت و کمال نایل شدند. بندگان خدا کسانی هستند که در روی زمین به آرایم راه می روند . اگر چه تواضع صفت پسندیده ای است ولی در متکبرین که تواضع دیگران را در مقابل خود وظیفه آنها می دانند، پسندیده نیست. معمولا اکثر نظریه ها به نتیجه گرا، (consequentialist) (غایتگرا، (teleological) و غیر نتیجه گرا، (nonconsequentialist) (وظیفه گرا، (deontological) تقسیم می شوند.

دیدگاهتان را بنویسید