شعر برف فروغ فرخزاد

سید رضی با وجود عمر کوتاه(چهل وهفت ساله) تألیفات ارزشمند وماندگاری از خود به یادگار گذاشت که می توان به نهج البلاغة،مجازات الآثار النبویة،مجازات القرآن،حقائق التأویل ودقائق اتنزیل ودیوان اشعار برجای مانده از ایشان اشاره نمود. هیچ چیز در این دنیا وجود ندارد که تاثیراتش بر روی ذهن و روح پایدار بماند. در این مقاله از تحولات لفظی و معنایی قالب های رایج شعر سخن به میان می آید و تحولاتی که در غزل، مثنوی، رباعی، دوبیتی، قطعه، قصیده و تک بیتی به وجود آمده، مورد بررسی قرار می گیرد.

از جمله ی خصایص بارز سبکی شعرای نامی سبک هندی، که شعرشان را از اشعار سبک های دیگر متمایزتر جلوه می دهد، آشنایی زدایی و هنجار گریزی معنایی است. از قیصر امین پور، حسن حسینی، حسین اسرافیلی، سلمان هراتی، سهیل محمودی، زهره نارنجی، ایرج قنبری، فاطمه راکعی ، علیرضا قزوه، ساعد باقری، عبدالجبار کاکائی هم می توان به عنوان شاعران غزل پرداز نسل انقلاب یاد کرد. در روایات واخبار رسیده از ائمه ی طاهرین(ع) ،تشویق شاعران متعهد به چشم می خورد وبسیاری از این گونه شاعران که همعصر ائمه(ع) می زیستند،به شرف دریافت هدیه وصله از دست ایشان(ع) نائل آمدند.(همچون فرزدق ودعبل).

که تنها بخش ناچیزی از اشعارشان برجای مانده است وبسیاری از آن در طول زمان از میان رفته است ویا تعمّدا به پاس فراموشی سپرده شده است). از میان غزل پردازان دوره انقلاب، بعضی هم به ترکیب سازی های خاص چنان پرداخته اند که گاه اندیشه و معنی را فدای آن کرده اند. قابلیّت غزل برای بیان مفاهیم عرفانی و معنوی که از دیرباز مورد توجّه شاعران بوده است در این دوره با روحیّه حماسی شاعران انقلاب و شاعران دوره جنگ تحمیلی به هم آمیخت و “غزل عرفانی و حماسی” را مشحون از نوآوری های لفظی و ترکیب های خاصّ کرد.

دیگر از علّت ها شاید بی اعتنایی به شاعران نوپرداز قبل از انقلاب اسلامی بوده که به جهاتی ازجمله مسائل اعتقادی یا وابستگی های سیاسی به حکومت پهلوی و یا وابستگی های حزبی و جناحی مورد توجّه و تأیید شاعران انقلابی و مسلمانان نبوده اند. به گزارش خبرگزاری صداوسیما، دومین اردوی نهمین دورۀ آموزشی شعر جوان انقلاب اسلامی، «آفتابگردانها»، به دلیل بیماری کرونا مانند چند اردوی قبل در بستر فضای مجازی از هیجدهم تا بیستم اسفند برگزار خواهد شد. در شعر فارسی وارد شد که معروفان و بزرگان از این گوینده ها عبارتند از سید اشرف الدین قزوینی ،علی اکبر دهخدا ،محمد تقی ملک الشعرای بهار ،جعفر خامنه ، خانم پروین اعتصامی ، علی اسفندیاری.هم چنان که در انقلاب اسلامی که در واقع از سال 1340 شمسی شروع گردیده بود با همه خشونتی که استعمارگران و عواملشان داشتند اما تو خالی کردن جامعه از فکر اسلامی، دیگر ممکن نبود چرا که پرچمدار مبارزه، یک مرجع تقلید بود و پنجه در پنجه ی استعمار زده و مبارزه با استثمار وکاپیتولاسیون امریکا را پی می گرفت.لذا، نویسندگان و شاعرانی هم آهنگ با مردم کوچه و بازار که ندای اسلام سر می دادند دست به فعالیت زدند؛طبقه بندی و نقد آثار، مجال خود را می طلبد که کدامیک از سخن وران به تعهد و مسئولیتی که بر عهده شان بوده بی توجه مانده و ستم روا داشته است و آن جا که می توانسته فریاد بر آورد، ساکت مانده وبا سکوتش، آب به آسیاب دشمن ریخته است!

یکی از چیزهایی که بشر به دنبال آن هست، موفقیت و تلاش برای رسیدن به هدف والاست. تذکر این نکته ضروری است که شریف رضی در مدائح خود به دنبال کسب جائزة ودریافت صله از این افراد نبوده،بلکه با مصلحت اندیشی اهداف دیگری را دنبال می کرده است. وی از شاعرانی بود که ضمن اعتقاد به ضرورت خطر کردن برای آفرینش ادبی و با التزام به نوآوری، به این نکته نیز توجه داشت که باید در مسیر اعتدال گام بردارد و با حفظ اصول و قواعد به این مهم بپردازد تا در چاه و چاله بازیهای لفظی، صوری و تکنیکی سقوط نکند؛ زیرا او بر این اعتقاد بود که شعر باید پلی برای ایجاد ارتباط صمیمی با مخاطب باشد و این مهم هیچ گاه با دمیدن در تنور الفاظ مطنطن حاصل نمیشود، بلکه با دمیدن روح عشق و صداقت و تعهد در کالبد همین واژههای معمولی به دست میآید.

البته ذکر این نکته نیز لازم است که اگر فردی از روی تنبلی و یا ناتوانی خود چیزی را از دست می دکرد؛ نباید نسبت به زندگی و پروردگار شاکی و ناسپاس باشد بلکه باید برای جبران آن تلاش کند تا به مقصود برسد. درباره قالب های نو نیز که در آغاز انقلاب اسلامی کمتر به آن توجه می شد سخن رفته است و از تحولات که در دهه دوم بعد از انقلاب در شکل، انواع و معنای شعر نو صورت گرفته، بحث به میان آمده و در همه زمینه ها موفقیت یا عدم موفقیت شاعران این دوره ارزیابی اجمالی شده است.

در نیمه دوم قرن بیستم ترجمههایی از آنا آخماتوا۶ و پاسترناک و الکساندر بلوک هم در مطبوعات و کتابها نشر یافت که پیگیری تأثیرهای آنها مجال دیگری میطلبد. در نیمه دوم قرن بیستم ترجمههایی که از شعر برتولد برشت (۱۸۹۸ـ۱۹۵۶) به زبان فارسی نشر یافت، تأثیرش شبیه تأثیر ترجمه شعر الیوت بود؛ یعنی از چشمانداز تأثیرپذیری شاعران ایرانی، نوعی شعر را بدیشان آموخت که الیوت هم همان را میآموخت، با دو نوع نگاه و دو نوع چشمانداز٫ وجه جامع این تأثیر، در مورد برشت این بود که نشر ترجمه شعرهای برشت در مطبوعات نیمه دوم قرن بیستم ایران فضای رمانتیک آن سالها را دگرگون کرد؛ شعری به خواننده ایرانی معرفی کرد که با تمام نیروی خود رویاروی حال و هوای رمانتیکها ایستادگی میکرد و از نوعی تفکر اجتماعی و فلسفی خبر میداد.

قالب کلاسیک و نسبتا جوان چهارپاره که در بخش قالب های شعر معاصر درباره آن سخن گفتیم در دوره انقلاب اسلامی هم مورد توجّه شاعران قرار گرفت و گونه های گوناگون یافت. زبان شاعران نوپرداز این دوره نسبت به شاعران موفق قبل از انقلاب ضعیف است. از میان قالب های سنّتی غزل بیشترین کاربرد را شعر انقلاب داشته و حجم غزل های سروده شده جدا از موفّق یا ناموفّق بودن آنها – نسبت به قالب های دیگر بیشتر است.

باید توجّه داشت که رونق رباعی در سال های بعد 1366 رو به کاستی نهاد و با تقلیدهای سست و خنکی که شاعرنماهای تُنُک مایه از رباعی سرایان موفّق داشتند، اگر چه بر تعداد و حجم رباعیات افزودند امّا به راستی منزلت و ارزش رباعی را از بین بردند؛ به گونه ای که در سال های اخیر کم تر می توان به نمونه هایی از رباعی با قدرت و قوّت رباعی های دلنشین دهه نخست انقلاب اسلامی دست یافت. شهادت برترین معراج عشق استگهش پروازی از عشق برترگلوی ملتت، شیپور جنگ استغریوش نعره ی الله اکبر.تو هم با خون پاکان شهریارابشوی اوراق از این دیبا و دفتراین ویژگی ، اصل آرمانی است یعنی شعری همه اشتیاق و تسلیم برای عروج و کمال جامعه ،بی هیچ اضطراب و بیم ،به سوی پاک سازی و مانع زدایی، در مسیر ظهور جلال و جمال است از رو است که می گوید :شعر را مقصد بجز تلطیف احساسات نیستگر به مقیاسات هست و گر به مقیاسات نیستشعر باید چنگ در دل زند ،گیرم درآناز صنایع فی المثل ایهام یا اعنات نیست.

یادم اومد دایه جان میگفت: بعضی خانهای قدیم، برای اینکه خانزادههای داخل خونهشون عاشق خدمتکارا نشن، سر خدمتکارهای زن رو میتراشیدن که زشت دیده بشن. نوآوری هایی بعضی از آنها مثل سلمان هراتی و محمدرضا عبدالملکیان در حدّ کلمات و تعبیرات است. منوچهر آتشی، احمدرضا احمدی، قیصر امین پور، منصور اوجی، علی باباچاهی، نوذر پرنگ، ضیاءالدین ترابی، حسن حسینی، نصرت رحمانی، فرشته ساری، بهمن صالحی، طاهره صفارزاده، محمدرضا عبدالملکیان، علیرضا قزوه، ایرج قنبری، فریدون مشیری، علی موسوی گرمارودی، یوسفعلی میرشکاک و سلمان هراتی از مشهورترین شاعران نوپرداز دوره انقلاب اند که دفتر مستقلی از اشعار آنها در قالب های نو منتشر شده است.

قصیده هم که از آغاز همراه به شعر فارسی بوده است در دوران انقلاب اسلامی نیز قالبی مورد توجّه است و شاعران بزرگی از قدمای شعر معاصر و شاعران جوان در این قالب مضامین بلندی را سروده اند. معرفی می کند و زیبایی های بلاغی(در بخش های معانی،بیان وبدیع) موجود در قرآن را (که یکی از مراتب اعجاز قرآن است واعراب هم عصر پیامبر(ص) آن را به خوبی درک می کرده وتحت تأثیر زیبایی های شگرف آن قرار می گرفتند) از جنس شعر نمی داند. البته شمار مخالفان بیشتر بود و سرسختی بسیار به خرج میدادند؛ اما نیما با صبوری بکار خود ادامه داد و در نهایت توانست این نوع شعر را به رسمیت بشناساند و برای آن هویت ادبی کسب کند.

او پیش از انقلاب اسلامی شاعر شناخته شدهای بود که بهویژه در حوزه قصیده نقشآفرینی میکرد. موضوعاتی که در شعرنو انقلاب اسلامی چشم گیر است، بیشتر موضوعات مربوط به خدا، دین، عرفان، شهید و شهادت، جنگ، مبارزه با استکبار و مستکبر، دفاع از مظلوم و توجّه به ارزش های انسانی و اسلامی و مسائل سیاسی و اجتماعی است. در سیره ی پیامبر اکرم(ص) آمده است که ایشان حسّان بن ثابت(شاعر النبی) را به سرودن شعر در راه دفاع از ارزشهای اسلامی وهجو مشرکان قریش (با حربه ای برنده تر از شمشیر که همان شعر وادبیات است) فرا خواندند.

مولانا با شوریدهحالی و اشتیاق جنونآمیز ادّعا میکند، که همان گونه، که انسان در راه رسیدن به خدا میکُشد، خدا نیز از این گونه حالت بندهاش به وجد میآید. در جنگ های امیر المؤمنین(ع) در مدح ایشان وتشویق مردم به جهاد در راه خداوند ومبارزه با ظالمان وبرقراری عدالت در جامعه ودفاع از عقدیده ی صحیح ونقد صریح ستمگران وقدرت طلبان، اشعار زیبا ومؤثری سرودند. در دوبیتی های باباطاهر به دفعات بسیار زیاد می توان با گویش محلی کلمات مواجه شد و به همین دلیل تلفظ کردن اشعار او برای برخی می تواند نامفهوم و سخت باشد، اما اکثر مردم همدان و لرستان به راحتی می توانند دوبیتی های او را بخوانند.

دیدگاهتان را بنویسید