جنگ ایران و اعراب : از قادسیه تا نهاوند

بااینوجود به دنبال کودتاهای پیدرپی در افغانستان و مسائل بیشمار داخلی آن کشور، موجی از ابهام سیاست کلی افغانستان را در این خصوص در برگرفت. با اینکه برآورد دقیق از تلفات انسانی و زیانهای اقتصادی جنگ وجود ندارد، اما بیگمان این جنگ صدها هزار کشته، بیش از یک میلیون مجروح، متجاوز از هشتاد هزار اسیر، 5ر2 میلیون مهاجر و برای هر دو کشور، دستکم دویست میلیارد دلار هزینه داشته است. در این میان پرسش از سبب ادامه جنگ پس از استرداد خرمشهر در مقایسه با سایر پرسش ها و مباحث ، بیشترین حجم و حساسیت را چه در زمان جنگ و چه پس از آن داشته است .بنا بر پاره ای منابع ، سران دولتهای عربی برای تشویق دولت ایران به قبول آتش بس ، اعلام آمادگی کردند مبلغی بیش از صد میلیارد دلار از طریق صندوق بازسازی اسلامی برای ترمیم خرابیهای ناشی از جنگ به ایران بپردازند (رجوع کنید به پارسادوست ، ۱۳۷۱ش ، ص ۴۸۸؛ همو، ۱۳۷۸ش ، ص ۲۱). در نهایت دولت افغانستان از تصویب موافقتنامه اجتناب کرد زیرا استدلال میکرد دولت ایران باید طی یادداشتی موافقت بیقید خود را با آزادی کابل برای هر نوع مداخله در بالای بند کمال خان اعلام کند. این رویکرد باب هر نوع مذاکره را در خصوص تقسیم آب بسته است.

این در حالی است که نوع رفتار دولت ایران با پناهندگان افغان در سه دهه گذشته بینظیر بوده است و سازمان ملل نیز در این خصوص از ایران تشکر کرده است؛ اما به نظر میرسد، دولت افغانستان قصد دارد بخشی از مشکلات داخلی خود را از طریق مهاجرت اتباعش به کشورهای همسایه و ورود ارز از این کشورها حلوفصل کند. غنی با اشاره به «حوزه آبی هریرود»، گفت: اگر دولت ایران برای حل معضل مهاجران اقدام نکند، کابل هم نیازی نمیبیند تا به خواستهای ایران در رابطه با «حقابه» ایران ترتیب اثر دهد. نیازی به التماس نیست». ایرانیها که به قولهای اوزلی و بزرگمنشی تزار برای بازپسگیری بخشی از ایالات اشغالی دل خوش کرده بودند، بسیار دیر به حقیقت ماجرا پی­بردند. ایران در سال ۱۹۷۲ دو میلیارد دلار برای طرح توسعه افغانستان در نظر گرفت که این مبلغ در حقیقت در ازای ۴ مترمکعب اضافه آب در ثانیه به افغانستان پرداخت میشد. در این قرارداد حق تقدم آب مشروب سیستان نسبت به سایر مصارف موردپذیرش کمیسیون بیطرف قرار گرفت، مقدار آب موردنیاز سیستان از سوی هیئت ۲۲ مترمکعب در ثانیه اعلام شد که موردتوافق دولت ایران قرار نگرفت. طبق آخرین توافق این قرارداد مقرر شد، سهم ایران در منطقه دلتای رود ۲۲ مترمکعب در هر ثانیه باشد و ۴ مترمکعب آب اضافه در ثانیه از افغانها بگیرد؛ که درمجموع به ۲۶ مترمکعب میرسید.

رهبران سیاسی افغانستان از آغاز قرن بیستم استفاده از آب هیرمند را «حق انحصاری» افغانستان دانستهاند درحالیکه طبق حکمیت گلداسمیت (۱۲۸۵/ ۱۸۷۲) مرزهای دلتای هیرمند روی شاخه اصلی رود بود. وی با ابراز این که جمهوری اسلامی ایران قطعا برای تسهیل برخی گفتگوها میان حکومت سرپرست در افغانستان و برخی افراد و رهبران سابق تلاش خواهد کرد، ادامه داد: ولی در نهایت حتما تهران در موضوعات داخلی این کشور دخالتی نخواهد داشت و این مردم افغانستان هستند که تصمیم میگیرند اما آنچه واضح مینماید این است که مردم نیز از جنگ خستهاند و هر حرکت و اقدام جنگطلبانه و آشوبآور را محکوم میکنند و جمهوری اسلامی ایران هم به مانند سایر مسائل در کنار ملت افغانستان ایستاده است. پیروز مجتهدزاده معتقد است، مشکل اصلی ایران و افغانستان از آنجا آغاز شد که رهبران سیاسی افغانستانِ تحت حمایت استعمار بریتانیا در اوایل قرن بیستم رودخانه هیرمند را یک رودخانه داخلی فرض کرده و هرگونه استفاده از آب آن را «حق انحصاری» خود دانستند.

اگرچه این میزان از حقابه تعیینشده از (یکسوم) «کمتر» بود؛ اما افغانها حتی از پذیرش آن نیز سرباز میزدند. بر اساس اطلاعات مرکز آمار ایران ۱.۹۸ درصد جمعیت ایران از مهاجران افغانی تشکل میشود که این میزان از سال ۱۳۸۵ به امروز سیر صعودی داشته است؛ اما این مقدار صرفاً نمایانگر اتباع بیگانهای است که اجازه اقامت در ایران دارند. برای پاسخ به این پرسش، مهمترین متغیر این است که حمله به اوکراین، توسط یکی از ۵ عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل متحد (یعنی توسط روسیه) انجام شده و این رخداد، از فردایِ جنگ جهانی دوم تا امروز بیسابقه بوده است. نه ماه و نیم ، فاصله زمانی قطعنامه مزبور با قطعنامه پیشین ، نشانه آن است که شورای امنیت ، جنگ عراق با ایران را به عنوان یک موضوع جدی پیگیری می کرده و به ویژه هنگامی که بیم تشدید و گسترش جنگ می رفته ، مبادرت به تصویب و صدور قطعنامه جدید نموده است (هدایتی خمینی ، ص ۱۴۳ـ ۱۴۴). در واقع آنها در صلح جدی نبودند و در مقام کسب فرصت برای بازسازی بنیه دفاعی و نظامی خود بودند (اردستانی، 1379 ش، ص 26ـ27)؛ ضمن اینکه مطالبه مشروع ایران فقط با عقبنشینی کامل عراق از ایران و اعلام متجاوز بودن آن کشور و پرداخت غرامت به ایران تأمین میشد.

دیدگاهتان را بنویسید