اخلاق در قرآن

برخی حاضران با ناراحتی بر سر کودک فریاد میکشیدند؛ ولی رسول خدا(ص) آنها را ازاین کار نهی میکرد و میگذاشت تا کار کودک تمام شود و سپس دعا یا نامگذاری را تمام میکرد و بدینترتیب، خانوادهی آن کودک را خشنود میساخت. رسول خدا(ص) در مردمداری چنان حساس بود که بر اساس روایتی، اگر یکی از مسلمانان را سه روز نمیدید، از حال او جویا میشد؛ اگر معلوم میشد که در مسافرت است، برایش دعا میکرد و اگر در مسافرت نبود، به دیدارش میشتافت و اگر بیمار بود، به عیادتش میرفت. امام علی(ع) در بیان ویژگیهای رسول خدا(ص) میفرماید: «ایشان زبان خود را از سخنان غیرلازم نگاه میداشت.

و درباره قوم هود، آن جا که به او گفتند: « سواء علینا أَوَعظت أم لم تکن من الواعظین»؛ «چه پند و اندرز دهی یا ندهی، بر ما یکسان است» میفرماید: «ان هذا إلاّ خُلُق الاوّلین» (شعراء / 137)؛ «این همان شیوه ناپسند نیاکان ایشان است که به ارث بردهاند». «لاقول إلا بعمل. ولا قول ولا عمل إلاّ بنیّة. به قول شاعر از کوزه همان برون تراود که در او است.

در برابر خوشاخلاقی، بداخلاقی است که روایات، به پیامدهای منفی آن اشاره کردهاند. روزی به یاران خود فرمود: «برادرت را یاری کن، خواه ظالم باشد یا مظلوم.» از ایشان پرسیدند: «چگونه در حال که ظالم است یاریش کنیم؟ ـ پیامبر خدا می فرماید: «إنما بعثت لأتمم مکارم الأخلاق/ جز این نیست که من مبعوث شده ام تا پایه های اخلاق را تکمیل کنم». این امر اختیاری یا مستقیما متعلق اختیار قرار می گیرد (عمل، رفتار) و یا بالمآل اختیاری است (صفات، ملکات، هیآت نفسانی و منش). مردمدار کسی است که همواره در کنار مردم باشد؛ با آنها خو بگیرد؛ با آداب و سنن آنها آشنا باشد و تا جایی که با دین خدا در تضاد نیست، آنها را رعایت کند و خود را در غم و شادی آنها شریک بداند.

برخی دانشمندان علوم مدیریت، مسیر های طی شده ی اخلاق حرفه ای برای رسیدن به مرحله ی عملیات فردی و سازمانی را این گونه ذکر کرده اند که باورها و اعتقادات فرد، سازمان و قوانین حاکم بر آن را می سازند و مسئولیت به دنبال آن شکل می گیرد و یا به عبارتی دقیق تر استمرار عمل به قانون، به مسئولیت پذیری عمق می بخشد و همین زمینه ها، پیش بینی رفتار را موجب می شود.

نکتة اساسی این است که ما باید از تلویحینگری دربارة اخلاق حرفهای پرهیز کنیم. البته به نظر می رسد که در اخلاق دینی و اسلامی، مهمترین غایت عبارت است از تقرب به خداوند. اخلاق کار موضوعی است که در طول تاریخ به آن پرداخته شده؛ اما در قرنهای معاصر بر اهمیت آن افزوده شده است. در حدّی که من می توانم داوری کنم، در متن یک جامعه اخلاقی امکان دین ورزی به مراتب فراهمتر است. هیچکس را از توجه خویش استثنا نمیکرد؛ حتی دعوت بردگان را به گرمی میپذیرفت. آیا کسی را در آن مأوا میدهی که فساد و خونریزی کند؟

با ورود به هزارهٔ سوم میتوان با اطمینان گفت که اخلاق کار موضوعی مهم در جامعهشناسی کار و حرفههاست. این سؤال به همان نسبت خطا است که سؤال از چگونگی بهدست آوردن «حضور قلب» در نماز و توقع دستیابی به آن در فاصله چند روز. در حقیقت پیامبر اخلاق مجسمی بودند که با اخلاق و گفتار و کردارشان معنای قرآن را برای ما بیان کردند یکی از اخلاق آن حضرت این بود که هیچگتاه پیامبر کسی را دشنام ندادند، حتی در مجلسی که حرفهای لغو و بیهوده بیان می شد توقف نمی کردند! فلسفه اخلاق، نقش بارزی در تمام زوایای زندگی فردی و اجتماعی انسان دارد، به گونه ای که هیچ کس نمی تواند نقش آن را نادیده بگیرد؛ زیرا فلسفه اخلاق موجب روشن شدن زوایای تاریک و مبهم فرضیه های فعل اخلاقی می شود.

متاسفانه در میدان عمل، با وجود اینکه مدیران و افراد کشورمان متعهد و مسلمان هستند ولی با استانداردهای دینی و اخلاقی در پاسخگویی اجتماعی به عملکردشان، فاصله دارند. در چگونگی ارتباط انسان با جامعهی پیرامون، محورهای متعددی در گفتار و رفتار پیامبراکرم(ص) وجود دارد که در ادامه به برخی از آنها اشاره میکنیم. نگرش سنتی به معضلات اخلاقی صرفاً «فضیلتمحور« است، نه «مسئلهمحور«؛ در حالی که آنچه از معضلات اخلاقی سازمانی گرهگشایی میکند، رویکرد» «مسئله محور« است. بنا بر گفتهی والاس (Wallas)، «به طور کلی، یک آرمان (Credo) بالاترین ارزشهایی را که یک سازمان آرزو دارد به کار ببندد، توصیف میکند.» این شامل «تو باید»ها (Thou Shalts) است.

روزى رسول اكرم (ص) وارد اطاق عايشه شد مشاهده كرد كه تكه نانى روى زمين و زير دست و پا افتاده است آن را برداشته و خورد و سپس فرمود: اى حميرا! خوشاخلاقی، عنصری کلیدی در دینداری و عاملی مهم در موفقیت انسان است. و میفرمود: «خدا رفق و مدارا را در همهی کارها دوست دارد و بر آن پاداشی میدهد که به سختگیری و عدم مدارا نمیدهد». روشن است که اگر همهی مردم، اصل گرانسنگ خیرخواهی را درکارهای خود به کاربندند، هم وجدان کاری تحقق میپذیرد و هم خیانت در کارها از جامعه رخت برمیبندد؛ دیگر هیچکس، هیچ وقت در کار خود کوتاهی نمیکند، بلکه همگان، به دلیل خیرخواهی نسبت به دیگران، با نهایت دقت و دلسوزی، به کار خویش خواهند پرداخت و بدین ترتیب، جامعه جهش اقتصادی بزرگی خواهد کرد.

• اخلاق حرفه ای، يك فرايند تفكر عقلانی است كه مجموعه ای از کنش ها و واکنش های اخلاقی پذیرفته شده است که از سوی سازمان ها و مجامع حرفه ای مقرر می شود تا مطلوب ترین روابط اجتماعی ممکن را برای اعضای خود در اجرای وظایف حرفه ای فراهم آورد. 10. اجازه ندهی که فرزندت میوه را بیرون برد و باعث حسرت و اندوه فرزندان همسایهات شود. به عبارت دیگر، فتنه ها غفلت زدا و هشدار دهنده اند؛ چنان که قرآن مجید در آیه دیگری می فرماید: «آیا نمی بینند که هر سال یکی دوبار آزمایش می شوند؟

روزی جریر بن عبدالله به خانه رسول خدا(ص) رفت؛ اما خانهی ایشان پر بود و وی جایی برای نشستن نیافت، از این رو، در بیرون خانه نشست. اگر روابط انسانی بر مدار زر و زور و تزویر بچرخد، هر کسی به سه ضلع این مثلث دسترسی داشته باشد قطعاً میخواهد دیگران را تحت سیطره خود در آورد. دانسته و فرموده است: «سه چیز است که اگر در کسی نباشد، نه از من است و نه از خدای عزوجل؛ بردباریای که با آن جهالت نادانان را رد کند؛ اخلاق نیکی که با آن در میان مردم زندگی کند و ورعی که وی را از گناهان الهی باز دارد.

دیدگاهتان را بنویسید